تاریخ ، تمدن و فرهنگ ایران
پاینده ایران » زنده باد آزادی » جاوید ایران زمین
تاریخ ایران - فرهنگ و آداب پارسیان - امپراطوری ایران - پارسیان نیک اندیش - تمدن ایرانی - مقالات و حکایت های تاریخی ایران باستان - زن در ایران باستان - هخامنشیان

جنبش ملّی شدن نفت و کودتای 28 مرداد 1332

چهارشنبه 28 مرداد 1388

نویسنده: اهورا مزدا | طبقه بندی:تاریخ معاصر ایران، 

اسناد و منابع تازه انتشار یافته
درباره جنبش ملّی شدن نفت و کودتای 28 مرداد 1332
گفتگو با عبدالله شهبازی
این مصاحبه در کتاب هفته، شماره 20 ، شنبه 21
مهر 1380 ، ص 13 منتشر شد.
کتاب هفته : در دو سه سال اخیر اسناد و کتا ب های متعددی درباره تحولات دوران
جنبش م لّی شدن نفت منتشر شد ه . نظر شما درباره این منابع تازه انتشاریافته چیست و این
کتب نگاه محققین را به دوران جنبش ملّی شدن صنعت نفت تا چه حد دگرگون م یکند؟
شهبازی: از سال 1377 تا به امروز منابع و اسناد مهمی درباره تحولات ایران در
دوران جنبش ملّی شدن صنعت نفت و کودتای 28 مرداد 1332 منتشر شده و
تاریخنگاری معاصر ایران را در این حوزه غنای فراوان، نسبت به گذشته، بخشیده است .
از این نظر می توان سه سال اخیر را در تاریخنگاری دوران ملّی شدن نفت بسیار پربار
ارزیابی کرد.

کتاب هفته: مهم ترین این منابع کدامند؟
شهبازی: این منابع را به سه دسته می توان تقسیم کرد : پژوهش- تألیف، زندگینامه -
خاطرات و اسناد . در زمینه پژوهش، کتاب خواب آشفته نفت اثر دکتر محمدعلی موحد
(نشر کارنامه، دوجلد، 1378 ) اثری قابل اعتنا و پژوهشی وزین و مبتنی بر جدیدترین
اسناد و منابع تازه انتشاریافته درباره کودتای 28 مرداد
2
خذ تا زمان تدوین کتاب فوق است . این ک تاب تعلیقه ای کم حجم ولی پرمحتوا نیز ? م
دارد که در سال 1379 منتشر شد و حاوی نقد و بررسی اسناد تازه انتشار یافته آژانس
مرکزی اطلاعات آمریکا (سیا) درباره کودتای 28 مرداد است . در زمینه خاطرات و
بیوگرافی باید به دو کتاب مهم اشاره کرد : او?ل ، خاطرات شمس قنا تآباد ی (مرکز
بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات ، 1377 )؛ دو?م، زندگینامه سیاسی دکتر مظفر
بقایی (دکتر حسین آبادیان، مؤسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی، 1377 ). زندگینامه
بقایی بر اسناد شخصی دکتر بقایی مبتنی است و از این نظر حاوی نکاتی کاملاً نو،
مستند و ارزشمند است . در زمینه اسناد باید به انتشار برخی اسناد شورای امنیت ملّی،
سازمان سیا و وزارت خارجه آمریکا درباره حوادث سال های فوق در ایران اشاره نمود .
مجموعه ای که دکتر عبدالرضا هوشنگ مهدوی با عنوان اسناد روابط خارجی آمریکا
درباره نهضت ملّی شدن نفت ایران در دو جلد ارائه د اده است (انتشارات علمی،
1377 ) اثری باارزش و مفید به شمار می رود. کمی بعد از انتشار اسناد فوق به فارسی،
سند مهمی از سیا بر روی پایگاه اینترنتی روزنامه نیویورک تایمز قرار گرفت و
به سرعت در ایران بازتاب یافت درحدی که چند ترجمه از آن ب ه وسیله ناشرین مختلف
منتشر شد . این سند تاریخچه ای است که دکتر دونالد ویلبر، کارشناس سیا، از عملیات
کودتا- کمی پس از واقعه - تهیه کرده بود . در زمینه اسناد همچنین باید به اسناد تاریخی
وزارت اطلاعات توجه کرد که تصویر ما از تحولات ایران در آن سال ها را غنای فراوان
می بخشد. در این رابط ه دو مجموعه قابل اعتنا منتشر شده است : اولی آی تالله سید
ابوالقاسم کاشانی ب هروایت اسناد (مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، دو
جلد، 1379 ) است و دومی خلیل ملکی ب هروایت اسناد (همان ناشر، 1379 ). البته بخش
اصلی اسناد خلیل ملکی به سال های پس از کودتا تعلق دارد ولی به دلیل تصویر
مستندی که از یکی از جریان های سیاسی متنفذ سال های جنبش ملّی شدن نفت به دست
خذ این دوره نیز جای م یگیرد. ? می دهد در زمره م
کتاب هفته : با توجه به انتشار تاریخچه دکتر ویلبر آیا م ی توان گفت که در زمینه
کودتای 28 مرداد مه مترین اسناد سیا منتشر شده است؟
شهبازی: مطلقاً چنین نیست . تاریخچه دکتر ویلبر صرفاً یک جمع بندی و بولتن
داخلی سیا است نه اسناد اصلی . در دهه 1990 سه رئیس سیا قول دادند که اسناد
ارزشمند تاریخی درباره کودتای 28 مرداد 1332 در ایران و ده مورد دیگر از عملیات
معروف پنهان در دور ان جنگ سرد را آشکار کنند ولی در سال 1998 جرج تنت، رئیس
اسناد و منابع تازه انتشاریافته درباره کودتای 28 مرداد
3
وقت سیا، با استناد به محدودیت های قانونی ، زیر این وعده زد . متأسفانه، امروزه مسجل
شده که تقریباً تمامی یا بخش عمده اسناد مهم سیا درباره کودتای 28 مرداد 1332 در
سال های 1960 میلادی، در زمان ریاست آلن دال س، سوزانیده و منهدم شده است .
وولزی، رئیس پیشین سیا ، زمانی با تأسف این مسئله را اعلام کرد و گفت : <این یک
خیانت بزرگ به مردم آمریکا و توانایی آنان در درک تاریخ خویش است .> بریان لاتل،
مدیر مرکز بررسی های اطلاعاتی سیا، نیز اعلام کرد که بیشتر اسناد مربوط به ایران در
دهه 1960 امحاء یا مفقود شده است . دکتر نیک کالاتر، استاد دانشگاه ایندیانا و معاون
سردبیر مجله تاریخ آمریک ا، که مدتی برای نگارش تاریخ عملیات کودتای 1954 سیا در
گواتمالا با این سازمان همکاری می کرد، نیز گفت که <درباره ایران سندی وجود ندارد .
این اسناد به طور منظم پاکسازی شده اند.> البته کالاتر مدعی بود که در سیا <هیچ توطئه
بزرگی برای انهدام اسناد وجود ندارد . آن چه هست غفلت یا جهالت و فرهنگ تخریبی
است که زائیده پنهانکاری می باشد.> در گزارش مدیریت اسناد ملّی ایالات متحده
آمریکا (مارس 2000 ) انهدام اسناد مر بوط به ایران در سال های فوق غیرقانونی خوانده
شده است . امروزه سیا، پس از جستجوی فراوان، ادعا می کند که تنها حدود یکهزار
صفحه اسناد طبقه بندی شده درباره حوادث آن سال های ایران در انبارهایش باقی مانده
است. به علاوه، باید توجه کنیم که پای اصلی کودتا اینتلیجنس سرویس بریتانیا بود که
تاکنون هیچ سندی در این باره منتشر نکرده است.
کتاب هفته: تاریخچه دکتر ویلبر چگونه ب هدست آمد ؟
شهبازی: جمع بندی دکتر دونالد ویلبر در مارس 1954 ، یعنی کمی پس از کودتای
28 مرداد، در دویست صفحه تنظیم شده بود و مبنای کار ظاهراً اسناد عمل یاتی بود که
در آن زمان در دسترس ویلبر قرار داشت . این گزارش در سال 1969 به صورت بولتن
تایپی در تیراژ محدود و با طبقه بندی سری و ظاهراً برای استفاده آموزشی کارکنان سیا
تکثیر شده بود . آنطور که ظاهر مسئله نشان م ی دهد ، نسخ ه ای از این بولتن در اختیار
یکی از کار کنان بازنشسته سیا بود و جیمز ریزن، محقق روزنامه نیویورک تایم ز، آن را
در شماره های 16 آوریل و 18 ژوئن 2000 این روزنامه منتشر کرد و سپس در پایگاه
اینترنتی آن قرار داده شد . نیویورک تایمز به شکلی کاملاً مضحک برخی اسامی مندرج
در بولتن، از جمله اسامی کاملاً معرو فی مانند سرهنگ نصیری، را سیاه کرده است که
بعداً سایتی به نام کریپتوم مدعی کشف این اسامی شد . درباره این شیوه انتشار سند فوق
سئوالات فراوانی مطرح است و کل ماجرا و مخصوصاً روش سیاه کردن اسامی بیشتر
اسناد و منابع تازه انتشاریافته درباره کودتای 28 مرداد
4
به بازی برای فریب دادن کودکان شبیه است . به اعتقاد من بولتن دکتر ویلبر حاوی
تمامی حقایق مربوط به نقش سیا در کودتا نیست و باید با احتیاط کامل به آن برخورد
کرد. از جمله درباره اعلام دو نام ”کیوانی“ و ”جلیلی“ (که در ترجمه های فارسی به
”جلالی“ تبدیل شده ) به عنوان مأموران اصلی سیا در ایران و اغراق در نقش اسدالله
رشیدیان د ر عملیات کودتا حرف هایی دارم که پس از تحقیق کافی اعلام خواهم کرد .
اسناد ایرانی و تحلیلی که اینجانب درباره نقش سِر شاپور ریپورتر و اسدالله علم در
کودتا منتشر کرده ام، هنوز حرف آخر را در تبیین کودتای 28 مرداد می زند. ولی به هر
حال بولتن دکتر ویلبر مهم ترین س ند رسمی دولت آمریکاست که تاکنون درباره کودتای
28 مرداد منتشر شده است . این سند به همراه سخنان مادلین آلبرایت، وزیر خارجه وقت
آمریکا، در مارس 2000 مستندترین مدارک محکمه پسندی است که می تواند نقش
رسمی دولت آمریکا را در کودتا ثابت می کند.
کتاب هفته : بپرداز یم به منابع ایرانی تازه انتشاریافت ه . شمس قنات آبادی به عنوان فردی
از نظر اخلاقی آلوده شهرت فراوان دار د . آیا خاطرات او م ی تواند ارزش تحقیقی داشته
باشد؟
شهبازی: طبعاً خاطرات شخصیت های سیاسی را باید با احتیاط و به عنوان نگاه
فردی نویسنده و با در نظر گرفتن تما می ابعاد فکری و شخصیتی صاحب خاطرات
مورد استفاده قرار داد . این امر در مورد تمامی کتب خاطرات صدق می کند. قنات آبادی
فرد خوشنامی نبوده ولی این امر مانع نمی شود که خاطرات او را کم اهمیت بدانیم .
قنات آبادی و بقایی از نزدیک ترین افراد به آیت الله کاشانی بودند و از این طریق تأثیر
فراوانی بر تحولات سیاسی ایران بر جای نهادند . فعالیت سیاسی قنات آبادی از اواخر
سال 1319 در حزب کبود شروع م ی شود که یک سازمان سیاسی متمایل به آلمان
هیتلری بود . او از سال 1322 فعالیت سیاسی خود را به طور ج ? دی از سر گرفت و این
بار به موج رو به گسترش جوانان دارای تمایلات اسلامی روی آورد . از درون همین
موج بود که دو تشکل عمده اسلام گرای آن زمان سردرآوردند : یکی جمعیت فداییان
اسلام به رهبری سید مجتبی نواب صفوی و دیگری مجمع مجاهدین اسلام به رهبری
سید شمس الدین قنات آبادی. میان این دو سازمان رقابت سخ تی در جریان بود و
سرانجام قنات آبادی موفق شد اعتماد کامل آیت الله کاشانی را جلب کند و بر
موضع گیری های سیاسی او تأثیر فراوان بر جای نهد. به این ترتیب ملاحظه م یشود که
قنات آبادی شخصیت کم اهمیتی نیست.
اسناد و منابع تازه انتشاریافته درباره کودتای 28 مرداد
5
کتاب هفته : قنات آبادی در خاطرات خود نوا ب صفوی را به هم ک اری با بهرام شاهرخ
متهم م یکند. بهرام شاهرخ که بود و نظر شما درباره رابطه او با نواب چیست؟
شهبازی: بهرام شاهرخ مأمور سرشناس اینتلیجنس سرویس بریتانیا بود و همانطور
که پدرش، ارباب کیخسرو شاهرخ، با سِر اردشیر ریپورتر رابطه نزدیک داشت، بهرام
شاهرخ نیز با شاپور ریپورتر، پسر اردشیر، رابطه و همکاری تنگاتنگ داشت . بنده
عکس این دو را، در کنار هم و در حال تی صمیمانه، در پیوست های جلد د ? وم کتاب
ظهور و سقوط سلطنت پهلوی چاپ کرده ام. در دوران جنگ د ? وم جهانی بهرام شاهرخ
مأمور نفوذی بریتانیا در آلمان هیتلری بود و در این رابطه بخش فارسی رادیو برلین را
راه اندازی و اداره کرد . در همین زمان شاپور ریپورتر بخش فارسی راد یو دهلی و دو
مأمور دیگر اینتلیجنس سرویس یعنی حسن موقر بالیوزی بخش فارسی رادیو بی . بی .
سی. و نیر افنان بخش فارسی رادیو بی تالمقدس (رادیو اسرائیل بعدی ) را را هاندازی
کردند. حسن موقر بالیوزی و نیر افنان از خویشان نزدیک شوقی افندی بودند . پس از
پایان جنگ بهرام شاهرخ به ایران آمد و مأموریت های معینی را آغاز کرد . شایعه رابطه
شاهرخ با نواب صفوی در همان سال های نهضت ملّی مطرح بود و افراد کهنسال با آن
آشنایی دارند . من این مطلب را سال ها پیش برای اولین بار از شیخ مصطفی رهنما
شنیدم. قنات آبادی در خاطراتش این مسئله را بار دیگر عنوان کرده است . گفته می شد
بهرام شاهرخ، که زرتشتی بود، نزد نواب صفوی توبه کرد و مسلمان شد، زن آلمانی
خود را طلاق دارد، به وسیله نواب زن مسلمان گرفت و از این طریق در تحریک نواب
به قت ل سپهبد رزم آرا نقش مؤثر داشت . اسناد آی تالله کاشانی روشن می کند که منشاء
این شایعه خود شمس قنات آبادی بوده است . این مطلب را شمس طی اعلامیه ای به
امضای مجمع مجاهدین اسلام در 17 اردیبهشت 1330 مطرح نمود که در آن زمان در
محافل سیاسی و مذهبی جنجال فراوان به پا کرد . ولی این ادعا ج ? دی گرفته نشد و ناشی
از سوءنیت قنات آبادی تلق ی گردید . حتی کاشانی نیز، به رغم تأثیر فراوان قنات آبادی بر
اطرافیان او، این مسئله را ج ? دی تلقی نکرد و در حسن نیت و سلامت سیاسی فداییان
اسلام تردید نشان نداد . به علاوه ، بهرام شاهرخ مدیرکل تبلیغات و انتشارات دولت
رزم آرا بود و در چنین سمتی امکان نداشت مدت ها نزد نواب زندگی کند ، مسلمان شود
و زن مسلمان بگیرد و نواب را به قتل رز م آرا تحریک نماید. به عکس، اسناد کاشانی
نشان م ی دهد که یکی از علل مخالفت کاشانی و فداییان اسلام و سایر گروه های
اسلام گرای آن زمان با دولت رزم آرا همین انتصاب بهرام شاهرخ به ریاست ادار ه کل
تبلیغات دولت بود . مثلاً، در اجتماع 9 تیر 1329 در منزل آیت الله کاشانی گفته م ی شود
اسناد و منابع تازه انتشاریافته درباره کودتای 28 مرداد
6
که <چرا دولت باید شاهرخ گبر را بیاورد برای مسلمانان تبلیغات اسلامی نماید . مگر
در ایران کسی پیدا نمی شود که یک نفر جاسوس اجنبی را در رأس اداره تبلیغات
بگذارند.> یا در اج تماع دو روز بعد در همانجا، که حدود 200 نفر از فداییان اسلام نیز
حضور داشتند، به شدت به بهرام شاهرخ حمله می شود. بنابراین، با توجه اسناد فوق
بهرام شاهرخ نمی تواند قبل از قتل رزم آرا با نواب صفوی رابطه داشته باشد و منشاء این
شایعه همان اعلامیه معروف شمس قنات آبادی در 17 اردیبهشت 1330 است.
کتاب هفته : شمس قنات آبادی درباره تاریخچه پیدایش جمعیت فداییان اسلام نیز
مطالبی گفته و منشاء این حرکت را در گرو ه های اسلامی مخالف کسروی، از جمله محفل
حاج سراج انصاری، دانسته است.
شهبازی: صرفنظر از مطالب مغرضانه ای که قنات آبادی با هدف تحقیر و تخفیف
نواب صفوی بیان کرده، اطلاعاتی که او درباره منشاء فداییان اسلام به دست داده مفید
است. در واقع، جمعیت فداییان اسلام از درون موجی که در واکنش به تحرکات ضد
دینی کسروی انگیخته شد، و به ویژه جمعیت هواداران تشیع حاج سراج انصاری، پدید
آمد. حاج سراج انصاری به خاطر ردی ه هایی که علیه کسروی نوشته شهرت دارد . یکی
دیگر از فعالین ضدکسروی حاج شعار بود که ابتدا از مریدان کسروی بود و بعد از او
جدا شد . وی بانی جریانی در تبریز شد که به ”شعاریون“ معروف بودند و مهم ترین
حرکت اسلا م گرا در آذربایجان به شمار می رفتند. یکی از کشفیات مهم آنها کودکی ب هنام
محمد رضا شالگونی بود که حافظ بخش یا تمامی قرآن بود . شالگونی بسیار مطرح شد
ولی در سنین جوانی به مارکسیسم گروید و این ماجرا تأثیر منفی فراوان در منطقه
برجای گذارد . شالگونی پس از انقلاب اسلامی به نظریه پرداز سر شناس گروه
مارکسیستی راه کارگر بدل شد.
کتاب هفته: علت غنا و اهمیت اسناد کاشانی چیست؟
شهبازی: این اسناد بسیار مفصل و دقیق است و علت غنای آن وجود یک ”مأمور
ویژه“ مخفی در منزل آیت الله کاشانی است که از 6 تیر 1327 به طور منظم درباره
حوادث خانه کاشانی گزارش های دقیق به مقامات اطلاعاتی م ی داده و گزار ش های او
تا اواخر عمر کاشانی ادامه یافته است . به عبارت دیگر، این ”مأمور ویژه“ تاریخچه دقیق
و جالبی از یک دوران طولانی به یادگار نهاده است . از این نظر کار او بی شباهت به
اسناد و منابع تازه انتشاریافته درباره کودتای 28 مرداد
7
غلامعلی خان نواب، خفی ه نویس سفارت انگلیس در شیراز، نیست که ناخواسته کتاب
مهمی چون وقایع اتفاقیه را پدید ساخت.
کتاب هفته: این مأمور ویژه کیست؟
شهبازی: نام او ذکر نشده ولی به دلیل مطالعه دقیق گزارش ها و مقایسه آ ن ها می توانم
حدس بزنم که کیست . متأسفانه در برخی مقاطع مهم تاریخی گزارش های ”مأمور ویژ ه“
موجود نیست . یعنی خلاء اسناد وجود دارد و بعید نیست که به علت اهمیت پس از
، کودتای 28 مرداد به سرقت رفته باشند . مثلاً ، از 24 مهر 1330 تا پایان فروردین 1332
یعنی دورانی که در تحلیل حوادث متعلق به نهضت ملّی شدن نفت بسیار بااهمیت
است، گزارش های ”مأمور ویژه “ به طور منظم موجود نیست . این خلاء بزرگی در اسناد
فوق است و اگر این گزارش ها به طور کامل موجود بود می توانست برخی از مسائل
مهم را روشن کند . این فقدان غیرطبیعی اسناد مربوط به بزنگا ه های تاریخی متأسفانه در
برخی از منابع مهم تاریخی دیگر ما نیز دیده م ی شود . در یادداشت های ناظم الاسلام
کرمانی، که با عنوان تاریخ بیداری ایرانیان منتشر شده و یکی از مهم ترین منابع تاریخ
انقلاب مشروطیت است ، این خلاء بسیار چشمگیر است زیرا یادداشت های مربوط به
وقایع 21 صفر 1325 ق. تا 3 جمادی الا ? ول 1326 ق. موجود نیست . این مقطع تاریخی
بسیار مهمی است و احتمال می رود که چون این یادداشت ها می توانست چگونگی و
سیر حوادثی را که به قتل اتابک و درگیری مجلس با محمدعلی شاه انجامید روشن کند
تعمداً به سرقت رفته باشد.
کتاب هفته : متأسفانه شکل ظاهری و شیوه تنظیم و ویرایش کتب منتشر شده ب ه وسیله
مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات متناسب با اهمیت اسناد نیست؛ از
استانداردهای رایج چاپ و نشر در کشور بسیار عقب است و این امر باعث کاهش اقبال
قشر کتابخوان به مطالعه این کتب بسیار مهم م یشود.
شهبازی: همینطور است . ولی این گونه معایب اصل نیست . اصل خود اسناد است .
توجه کنیم که اسناد سفارت آمریکا در تهران با کج سلیقگی و ترجمه های بسیار مغلوط
و ضعیف منتشر شد ولی به سرعت اعتبار بین المللی یافت . خوشبختانه در کتاب های
جدید مرکز فوق سیر اعتلایی محسوسی مشاهده می شود و امید می رود که این روند
ادامه یابد.
اسناد و منابع تازه انتشاریافته درباره کودتای 28 مرداد
8
کتاب هفته : می گویند ”گذشته چراغ راه آینده اس ت “ و معروف است که از تاریخ باید
درس آموخت. به نظر شما آموختنی ترین درس در اسناد انتشار یافته اخیر چیست؟
شهبازی: نکات فراوانی را م یتوان مطرح کرد. ولی شاید تحرکات بسیار
سازمان یافته ای که از مقطع زمانی معین برای ایجاد و تشدید اختلا ف میان آیت الله
کاشانی و دکتر مصدق آغاز شد، عبرت آموزترین باشد و همین تحرکات بود که
زمینه های لازم را برای پیروزی کودتای 28 مرداد فراهم ساخت. در یک سند می خوانیم
که مرتب از طرف دکتر بقایی به طرفداران کاشانی گفته می شد که <دکتر مصدق مذهب
درستی ندارد و نماز و روزه و سایر واجبات شرعی را انجام نم یدهد.> یا از اردیبهشت
1332 برخی وعاظ در خانه آیت الله کاشانی هر شب به منبر م ی روند و این ترجی عبند را
تکرار می کنند که <این روزها کمونیستی در ایران قوت گرفته و به مقام روحانیت
اهانت می کنند.> و از سوی دیگر افرادی به نام دفاع از مصدق به روحانیون سرشناس
اهانت می کنند و کار را به جایی م ی کشند که در 10 مرداد 1332 با چماق و چاقو به
اجتماع شبانه خانه آیت الله کاشانی حمله برده و به درون خانه کاشانی نارنجک پرتاب
می کنند. این اقدامات بخشی از عملیات مشترک سیا و اینتلیجنس سرویس بریتانیا بود .
در تاریخچه دکتر ویلبر به پرتاب نارنجک های فوق صریحاً اشاره شده و چنین آمده
است: <در این زمان جنگ روانی علیه مصدق به اوج رسیده بود . مطبوعات قابل کنترل
[به وسیله سیا ] همه علیه مصدق می نوشتند... عوامل سیا از طریق انتشار تبلیغات سیاه
به نام حزب تو ده توجه ج ? دی به ایجاد احساس خطر در رهبران مذهبی تهران معطوف
کردند. [منظور از تبلیغات سیاه، جعلیات است .] در این اوراق به رهبران دینی گفته
می شد که اگر با مصدق مخالفت کنند بیرحمانه تنبیه خواهند شد . بعضی از آ ن ها از
طریق تلفن به نام حزب توده تهدید شدند و در یک مورد انفجار ظاهری در خانه یکی
از این رهبران انجام شد . این یکی از چند مورد طراحی شده بود.> (تاریخچه ویلبر، ص
37 متن انگلیسی).

نظرات() 

← درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : اهورا مزدا

← لینکدونی

← طبقه بندی

← آرشیو

← لینکستان

← صفحات جانبی


← آخرین پستها

← نویسندگان

← ابر برچسبها

← آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic