تاریخ ، تمدن و فرهنگ ایران
پاینده ایران » زنده باد آزادی » جاوید ایران زمین
تاریخ ایران - فرهنگ و آداب پارسیان - امپراطوری ایران - پارسیان نیک اندیش - تمدن ایرانی - مقالات و حکایت های تاریخی ایران باستان - زن در ایران باستان - هخامنشیان

علم و هنر هخامنشیان

دوشنبه 30 شهریور 1388

نویسنده: اهورا مزدا | طبقه بندی:تاریخ ایران باستان، عجایب ایران باستان، 

 


8  علم و هنر
پزشكی  خرده هنرها  گور كوروش و گور داریوش  كاخ
پرسپولیس  نقش دیواری تیراندازان  ارزیابی هنر پارسی
چنان به نظر می رسد كه پارسیان جز هنر زندگی هیچ هنری به فرزندان خود
نمی آموخته اند . ادبیات در نظر ایشان همچون تجملی بود كه به آن كمتر نیازمند
بودند، و علوم را همچون كالاهایی می دانستند كه وارد كردن آنها از بابل امك ان پذیر
بود؛ گرچه تمایلی به شعر و افسانه های خیالی داشتند، این كار را بر عهدة مزدوران و
طبقات پست اجتماع می گذاشتند، و لذت سخن گفتن و نكته پردازی و لطیفه گویی در
گفت و شنید را برتر از لذت خاموشی و تنهایی و مطالعه و خواندن كتاب می شمردند .
شعر را، بیش از آنك ه از روی نوشته بخوانند، از راه آوازخوانی می شنیدند؛ با مردن
خنیاگران، شعر نیز از میان رفت .
پزشكی در ابتدا وظیفة كاهنان بود؛ آنان چنین می پنداشتند كه شیطان 99999
www.persiahistory.org

49
بیماری آفریده، و هر یك از آنها را باید به وسیلة مخلوطی از سحر و جادو و مراعات
قواعد بهداشت درما ن كنند. در معالجة بیماران، توجه به ادعیه و اوراد بیش از توجه
به دارو بود، به این اعتبار كه تعویذ و ورد، اگر سود نداشته باشد، بیزیان است و
مریض را نمی كشد، و دربارة داروها نمی توان چنین گفت . باوجود این، در آن هنگام
كه ثروت پارس زیاد شد، فن پزشكی غیر دینی رو اج پیدا كرد؛ چنان بود كه، در
زمان اردشیر دوم، سازمان منظمی برای پزشكان و جراحان پیدا شد؛ مزد آنان را
قانون، مطابق مقام اجتماعی بیماران، تعیین كرد - این كاری بود كه قانون حموربی نیز
پیش از آن كرده بود . علمای دینی را می بایستی برایگان معالجه كنند؛ درست
همان گونه كه در میان ما معمول است، پزشكان تازه كار حرفة خود را با معالجة
كافران و بیگانگان آغاز می كردند، چه هر پزشكی، در آغاز كار خود، ناچار بود
یك یا دو سال بر روی مهاجران و فقیران آزمایش كند . این، خود، فرمان »پروردگار
نور « بود:
ای مقدس دادار گیتی جسمانی، اینا ن كه مزداپرستند برای آموختن پزشكی
می روند . آیا نخست در مزداپرستان آزمایش كنند یا در دیوپرستان؟ پس
اهورمزدا گفت : پیش از مزداپرستان در د یو پرستان آزمایش كنند. نخست یك
دیوپرست را جراحی كند؛ اگر او بمیرد، دیوپرست دوم را جراحی كند؛ اگر او
هم بمیرد، دیوپرست سوم ر ا جراحی كند؛ اگر او هم بمیرد، آن كه [می خواهد
پزشك بشود] ابدالآباد ناقابل [كا ر پزشكی] است . پس از آنكه [ناقابل كار
پزشكی شد] نباید به مزداپرست دوا بدهد، نباید مزداپرست را جراحی كند، و
نباید مزداپرست را در جراحی زخم كند؛ پس اگر به مزداپرست دوا دهد، و
اگر مزداپست را جراحی كند؛ و اگر مزداپرست را جراحی كرده، زخم كند،
مجازاتش [ همان مجازات] كسی است كه عمداً به كسی زخم وارد آورد .
كسی كه [می خواهد پزشك بشود] یك دیپرست را جراحی كند، و او
www.persiahistory.org
50
(مریض) خوب شود، و او د یو پرست دوم را جراحی كند، و او (مریض) خوب
شود، و او دؤپرست سوم را جراحی كند، و او (مریض) خوب شود، پس
آزموده است تا ابدالآباد. پس از [ پزشك شدن] به خواهش خود می تواند به
مزداپرست دوا دهد، و به خواهش می تواند مزداپرست را جراحی كند .
چو پارسیان تمام همت خود رامتوجه برپا ساختن كاخ شاهنشاهی خویش
كرده بودند، دیگر وقت و نی روی ایشان برای كاری، جز جنگ و كشتار، كفایت
نمی كرد. به همین جهت، در مورد هنر، مانند رومیان، قسمت عمدة توجه آنها به
چیزی بود كه از خارج ایران زمین وارد می شد . البته ذوق زیباپسندی داشتند، ولی
ساختن چیزهای زیبا را برعهدة هنرمندان بیگانه، یا بیگانگان هنرمندی كه در داخل
خاك ایشان به سر می بردند، می گذاشتند، و پولی را كه برای مزد دادن به این
هنرمندان لازم بود از كشورهای تابع خود فراهم می كردند . خانه های زیبا و باغهای
خرم و عالی داشتند، كه گاهی به صورت شكارگاه و محل نگاهداری مجموعه های
گوناگون جانوران در می آمد؛ در خانه های خود اثاثة گرانبها جمع آوری می كردند؛
از قبیل میزهایی كه روپوش طلا و نقره داشت، یا با این دو فلز گرانبها منبت كاری
شده بود؛ و تختهایی كه روپوشهای عالی آنها را ازكشورهای دیگر وارد میكردند؛ و
فرشهای نرمی كه همه گونه رنگهای زمین و آسمان بر آنها دی ده می شد و كف
اطاقهای خود را با آن مفروش می كردند .
در جامهای زرین شراب می نوشیدند، و میزها و طاقچه های اطاق را با
گلدانهای ساخت بیگانگان می آراستند؛ آواز خواندن و رقصیدن را دوست داشتند و
از نواختن چنگ و نی و طبل و دف لذت می بردند. گوهرهای گرانبها در نزد ایشان
فراوان بود و با آنها از تاج و گوشواره گرفته تا دستبند و كفشهای مرصع می ساختند؛
مردان نیز به زیورآلات علاق همند بودند و گوش و گردن و بازوهای خود را با آنها
می آراستند . مروارید و یاقوت و زمرد و لاجورد را از خارج وارد می كردند، ولی
www.persiahistory.org
51
فیروزه را از كانهای پ ارس به دست می آوردند؛ از همین سنگ گرانبها بود كه
ثروتمندان مهرهای خود را تهیه می كردند . سنگهای گرانبها را به صورتهای عجیب و
غریب می تراشیدند و، به گمان خود، آنها را به صورت دیوان و شیاطین معروف
درمی آوردند . شاه بر تخت زرینی می نشست كه آسمانة طلایی بر بالای آن بود و
پایه های زرین داشت .
تنها در هنر معماری بود كه پارسیان شیوة خاصی برای خود داشتند . در
روزگار كوروش، داریوش اول، و خشیارشای اول، گورها و كاخهایی ساخته اند كه
باستانشناسان مقدار كمی از آنها را از خاك بیرون آورده اند؛ پس از این نیز دو مورخ
خستگی ناپذ یر - بیل و كلنگ- چیزهایی را برای ما اكتشاف خواهند كرد كه مایة
زیاد شدن حس قدرشناسی ما نسبت به هنر پارسی خواهد بود . اسكندر، برخلاف
آنچه در پرسپولیس كرد، قبر كوروش را در پازارگاد برای ما باقی گذاشت . راه
كاروانرو اكنون از كنار صفة برهنه ای می گذرد كه روزگاری ك اخ كوروش و پسر
دیوانه اش بر آن سر به فلك كشیده بود؛ از آن كاخها، جز چند ستون شكسته كه
اینجا و آنجا پراكنده شده، یا سر در و سرپنجره ای كه نقش برجستة كوروش بر آنها
دیده می شود، چیزی بر جای نمانده است . در نزدیكی این صفه، بر دشت مجاور آن،
گور كوروش دیده می شود ، كه اثر گذشت بیست و چهار قرن زمان بر آن مشهود
است؛ این قبر سنگی ساده، كه شكل و حالت یونانی دارد، با ارتفاعی نزدیك یازده
متر، بر روی سكویی از سنگ قرار گرفته است؛ شك نیست كه این اثر تاریخی
بلندتر از آنچه اكنون می نماید بوده و پایه ای متناسب با بزرگی خود داش ته است. گور
كوروش امروز برهنه و دورافتاده و بی پیرایه به نظر می رسد، و هیئت آن آدمی را به
یاد زیبایی گذشتة این ساختمان می اندازد، كه از آن تقریباً هیچ اثری بر جای نمانده
است؛ سنگهای شكسته و فرو ریخته تنها ما را به این فكر می اندازد كه جسم بیجان،
در مقابل ت صرفات روزگار، بسیار بیش از آدمیزاد ایستادگی به خرج می دهد . از این
www.persiahistory.org
52
بنا، چون مقدار زیادی به طرف جنوب پیش برویم، در نزدیكی تخت جمشید
(پرسپولیس )، به »نقش رستم « می رسیم كه در آنجا قبر داریوش اول، همچون معبدی
هندی، در دل كوه كنده شده، و دهانة آن به صورتی است كه چون شخص آن را
می بیند، به جای دهانة مقبره، مدخل كاخی در نظر وی مجسم می شود . در كنار در،
كه زیاد بلند نیست، چهار ستون باریك با سنگ تراشیده شده؛ بر بالای در، نقش
برجستة اشخاصی دیده می شود كه مردم كشورهای تابع پارس را نمایش می دهند؛
چنان است كه گویی بر روی بامی ایستاده و شاهنشاه را، كه مشغول پرستش اهورمزدا
و ماه است، بر تختی برداشته اند . فكری كه در ساختن این نقش برجسته به كار رفته، و
همچنین طریقة اجرای آن، از سادگی و ظرافت حكایت می كند .
بناهای باستانی دیگر پارسی، كه از آسیب جنگها و چپاولها و دزدیها و اثر
مخرب آب و هوا، در ظرف مدت دو هزار سال، رسته وبرجای مانده، خرابه های
كاخهای سلطنتی است . نخستین شاهان پارسی در اكباتان برای خود اقامتگاهی با
چوب ارز و سرو، پوشیده شده از صفحات فلزی، ساخته بودند كه تا زمان پولوبیوس
(حوالی 150 ق م) برپا بود، و اكنون هیچ نشانه ای از آنها برجای نمانده است .
باشكوهترین آثار ایران باستانی، كه در این اواخر بتدریج از زیر خاك رازدار و
ممسك بیرون آمده، پلكانهای سنگی و صفه ها و ستونهای تخت جمشید است . در
این نقطه، داریوش كبیر، و شاهانی كه پس از وی آمدند، كاخهایی بنا نهادند تا، بدین
وسیله، مدتی را كه پس از آن نامشان فراموش می شد درازتر كنند . این پلكانهای
بزرگ و باشكوهی كه شخص را از زمین هموار به بالای پشته ای كه كاخها بر آن
ساخته شده می رساند، در سراسر تاریخ معماری جهان، هیچ نظیری ندارد . به احتمال
قوی، پارسیان این شكل ساختن پله را از پلكانهای مخص وص برجها یا »زیگوراتها «ی
بین النهرین، كه برگرد آن برجها می گشته، اقتباس كرده بودند، ولی پلكانهای
تخت جمشید خصوصیاتی دارد كه منحصر به خود آن است؛ به این معنی كه به
www.persiahistory.org
53
اندازه ای وسیع، و بالارفتن از آنها آسان، است كه ده سوار می توانند پهلو به پهلو از
آنها بالا روند . این پله ها همچون مدخل باشكوهی است، و ما را به صفه ای می رساند
كه میان شش تا پانزده متر از سطح زمین بلندتر است؛ آن صفه در حدود پانصدمتر
طول و سیصد متر عرض دارد، و كاخهای شاهی را بر روی آن ساخته بودند . در آنجا
كه پله ها از دو طرف به یكدیگر می رسد، درواز ة سنگی بزرگی دیده می شود كه در
دو طرف آن، دو مجسمة گاو بالدار با سر آدمی نصب شده و زشت ترین آثار باز
ماندة هنر آشوری را نمایش می دهد . در طرف راست این دروازه، شاهكار بناهای
پارسی قرار داشته، كه اكنون به نام »كاخ چهلستون « خوانده می شود؛ و آن تالار
بزرگی بوده است كه به زمان خشیارشای اول ساخته شده و، با اطاقهای متصل به آن،
مساحتی در حدود 9000 متر مربع را فرا می گرفته است؛ اگر برای وسعت بنا اهمیتی
قائل باشیم، باید گفت كه این كاخ از معبد پهناور كرنك و از هر كلیسای اروپایی،
جز كلیسای میلان، بزرگتر بوده است . برای رسیدن به این تالار بزرگ از پله های
دیگری می گذریم كه در دو طرف آن، برای زینت، دیوارهای سنگی كوتاهی قرار
دارد، و بر آنها نقش برجسته های بسیار عالی دیده می شود كه بهترین نقش
برجسته هایی است كه تا كنون در ایران به دست آمده . از هفتاد و دو ستونی كه در
كاخ خشیارشا برپا بوده، اكنون در میان ویرانه ها، هنوز سیزده تای آنها سرپاست و،
مانند تنة درختان خرما در میان واحه ای خشك، وحشت آور به نظر می رسد، این
ستونهای شكسته از آن دسته از كارهای بشری به شمار می رود كه تقریباً به سرحد
كمال رسیده است و از نظایر خود در مصر قدیم و یونان بلندتر است، و ارتفاع غیر
متعارفی نوزده متر را دارد . تنة این ستونها چهل و هشت ترك ناودانی دارد، و پایة
آنها به صورت كاسة زنگی است كه برگهای وارونه آنها را پوشانیده است . سرستونها
غالباً شكل گلهای پیچیدة »یونی « را دارد، و بر بالای آن دو پارچه سنگ، كه به
صورت سرو گردن دو گاو نر تراشیده شده، پشت به پشت واقع است، كه حمالهای
www.persiahistory.org
54
سقف بر روی آنها قرار می گرفته . شك نیست كه حمالهای سقف چوبی بوده است،
زیرا این ستونهای ظریف و شكننده، كه از یكدیگر فاصلة زیاد دارند، هرگز تحمل
بار بسیار سنگین تخته سنگهای بزرگ پیشانی ر ا نداشته اند . دور درها و پنجره ها را با
سنگ سیاه صیقلیی ساخته بودند كه مانند چوب آبنوس درخشندگی داشت؛ دیوارها
آجری بود، ولی، با سفالهای لعابدار خوشرنگ درخشان، روی آنها را با نقش گلها و
جانوران پوشانده بودند . جنس ستونها و مجردیها و پله ها از سنگ آهكی سفید ز یبا یا
مرمر كبود سخت است . پشت »چهلستون «، و در طرف خاور آن، »تالار صد ستون «
قرار داشته. از این تالار، جز یك ستون و از اره های خارجیی كه حدود آن را نشان
می دهد، چیزی بر جای نمانده است . شاید این دو كاخ زیباترین بناهایی باشد كه در
جهان قدیم و جدید به دست آدمیز اد ساخته شده است .
اردشیر اول و اردشیر دوم در شوش كاخهایی ساختند كه از آنها جز آثار
شالوده چیزی بر جای نیست. بنای آن كاخها با آجر بود و روی آنها را با زیباترین
سفال لعابدار پوشانده بودند . در ضمن كاوشهای شوش، »نقش دیواری تیراندازان « به
دست آمده، كه به احتمال قوی صورت »جاودانان «، یعنی جانداران و پاسبانان خاص
شاهنشاه، را نمایش می دهد . در ضمن تماشای این نقش، چنان به نظر می رسد كه این
تیراندازان با شكوه، بیش از آنكه قصد جنگ داشته باشند، خود را آراسته اند تا در
جشنی درباری شركت كنند . جامه هایی بر تن دارند كه با ر نگ درخشان خود توجه
را جلب می كند؛ پیچ و خم موهای سر و رویشان مایة شگفتی می شود؛ با غرور و
نیرومندی خاصی نیزه های خود را، كه نشانة منصب رسمی ایشان است، به دست
گرفته اند. نقاشی و پیكرتراشی، در شوش و سایر پایتختهای پارس، عنوان هنر مستقلی
نداشت، بلكه از شاخه ه ای معماری به شمار می رفت؛ به همین جهت، بیشتر مجسمه ها
كار دست هنرمندانی بود كه، برای همین كار، آنان را از آشور و بابل و یونان به
پارس آورده بودند .
www.persiahistory.org
55
در خصوص هنر پارسی چیزی را می توان گفت كه شاید برای هر جای دیگر
نیز چنان بوده است؛ و آن اینكه عناصر آن از خار ج به عاریه گرفته شده بود . شكل
خارجی قبر كوروش از لیدیا گرفته شده؛ ستونهای باریك نظیر ستونهای آشوری
است، كه آنها را تكمیل كرده اند؛ ردیف بندی ستونها و نقش برجسته ها، خود،
گواهی می دهد كه از تالارهای ستوندار مصر و نقوش آن الهام گرفته شده؛
سرستونهای به شكل جا نوران همچون مرضی است كه از نینوا و بابل به پارس سرایت
كرده بود. ولی آنچه مایة امتیاز هنر پارسی است، و آن را قائم به ذات و مستقل و
مشخص از معماریهای دیگر ساخته، همان جمع شدن این عناصر مختلف و هماهنگ
ساختن آنها با یكدیگر بوده است؛ سلیقة اشرافی پارس به ستونها ی هولناك و
توده های سنگین بین النهرین رقت و لطافتی بخشیده و، از تركیب آنها، درخشندگی و
رونق و تناسب و هماهنگی تخت جمشید را به وجود آورده است . وصف این تالارها
و كاخها كه به گوش یونانیان می رسید اسباب حیرت و تعجب آن مردم می شد؛
سیاحان پركار و سیاستمداران موش كاف یونانی، از هنرهای ایران و تجملات آن
سرزمین، برای همشهریان خودخبرهایی می بردند كه مایة تحریك احساساتشان
می شد و آنان را به رقابت با پارس برمی انگیخت . به این ترتیب بود كه یونانیان، هرچه
زودتر، سرستونهای دو طرفی و مجسمة سر و گردن جانوران را، كه در كاخهای
پرسپولیس بر روی ستونهای بلند و باریك قرار داشت، تغییر شكل دادند و
سرستونهای صاف و بی پیرایة ستونهای یونی را ساختند؛ آنگاه با كاستن از درازی
ستونها، بر استحكام آنها افزودند و آنها را به صورتی درآوردند كه تحمل حمالهای
سنگی یا چوبیی را كه بر روی آنها می گذاشتند داشته باشد . حق این است كه بگوییم
برای رسیدن از تخت جمشید به آتن، از لحاظ معماری، یك گام بیشتر فاصله نبود .
تمام سرزمینهای خاور نزدیك، كه در شرف خواب مرگ آلود هزار ساله بودند، خود
را آمادة آن می كردند كه میراث باستانی خویش را در پای یونان بریزند

نظرات() 

← درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : اهورا مزدا

← لینکدونی

← طبقه بندی

← آرشیو

← لینکستان

← صفحات جانبی


← آخرین پستها

← نویسندگان

← ابر برچسبها

← آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Mobile Traffic | سایت سوالات